نظام‌ها و خدمات مراقبت بلندمدت در آسیا و اقیانوسیه
به گزارش اداره کل روابط عمومی و امور بین الملل صندوق بازنشستگی کشوری، آنچه در ادامه می‌خوانید، خلاصه نسخۀ رسمی اتحادیه بین المللی تامین اجتماعی است که متن کامل آن به زبان اصلی از
اینجا قابل دریافت است.
۱. زمینه و ضرورت
منطقه آسیا و اقیانوسیه در حال تجربه یک گذار جمعیتی بی‌سابقه است. جمعیت جهانی افراد ۶۰ سال و بالاتر بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۵۰ از یک میلیارد به ۲.۱ میلیارد نفر خواهد رسید و ۶۳ درصد این افزایش در آسیا رخ می‌دهد.
بسیاری از اقتصادهای منطقه «پیش از ثروتمند شدن، سالمند می‌شوند»، یعنی در سطوح درآمدی بسیار پایین‌تر از کشورهای پردرآمد امروزی به نسبت‌های بالای جمعیت سالمند می‌رسند و این امر فضای مالی برای ساخت نظام‌های جامع مراقبت بلندمدت را به‌شدت محدود می‌کند.
همزمان، افزایش جمعیت «سالمندترها» (۸۰ سال و بالاتر) و گذار به سوی بیماری‌های مزمن و چندعارضه‌ای، پیچیدگی و مدت مراقبت مورد نیاز را افزایش می‌دهد.
نظام سنتی مراقبت خانوادگی که بیش از ۸۰ درصد مراقبت منطقه را تأمین می‌کند و عمدتاً بر دوش زنان است، به‌دلیل کاهش اندازه خانوار، افزایش مشارکت زنان در نیروی کار، شهرنشینی و مهاجرت در حال فرسایش است و تنها شمار اندکی از کشورها (ژاپن، جمهوری کره، سنگاپور) نظام‌های حمایت اجتماعی و بهداشتی توسعه‌یافته‌ای دارند که مراقبت بلندمدت را به‌روشنی در بر می‌گیرند.
در سال ۲۰۲۳، تنها ۵۳.۶ درصد جمعیت منطقه از حداقل یک مزیت حمایت اجتماعی برخوردار بودند و هزینه‌های حمایت اجتماعی منطقه ۱۱.۸ درصد تولید ناخالص داخلی بود، رقمی بسیار پایین‌تر از میانگین جهانی ۱۹.۳ درصد.
۲. تحول سیاست‌ها و برنامه‌ریزی
دهه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ شاهد شتاب فزاینده در توسعه سیاست مراقبت بلندمدت بوده است، تغییری از آزمایش‌های پراکنده به سوی چارچوب‌های جامع‌تر و نظام‌سازی.
در سطح منطقه‌ای، UN ESCAP و WHO (از طریق چارچوب‌های سالمندی سالم و اعلامیه کلمبو ۲۰۲۵) مراقبت بلندمدت را در دستور کار نگه داشته‌اند. در سطح زیرمنطقه‌ای، ASEAN از تمرکز عمومی بر سالمندی به سوی چارچوب اختصاصی اقتصاد مراقبتی حرکت کرده و مرکز ASEAN برای سالمندی فعال و نوآوری (ACAI) را در سال ۲۰۱۹ راه‌اندازی کرده است.
در سطح کشور، سه الگوی اصلی قابل مشاهده است:
الف) معماری نهادی جامع (چین، اندونزی، ژاپن، سنگاپور): این کشورها ستون فقرات برنامه‌ریزی و تأمین مالی برای اصلاحات پایدار ساخته‌اند. ژاپن از سال ۲۰۰۰ بیمه مراقبت بلندمدت را معرفی کرده و به‌تدریج آن را اصلاح کرده است. سنگاپور با برنامه اقدام ۲۰۱۶ برای سالمندی موفق (۳ میلیارد دلار سنگاپور) و به‌روزرسانی ۲۰۲۳ (۳.۵ میلیارد دلار اضافی) و ایجاد آژانس مراقبت یکپارچه به‌عنوان نهاد هماهنگ‌کننده واحد، الگویی پیشرو ارائه می‌دهد. چین از طریق برنامه‌های پنج‌ساله متوالی، در مارس ۲۰۲۶ راه‌اندازی نظام بیمه مراقبت بلندمدت سراسری را با هدف پوشش کل جمعیت در سه سال آغاز کرده است. اندونزی از استراتژی ملی سالمندی، برنامه توسعه میان‌مدت و نقشه راه اقتصاد مراقبتی (۲۰۲۵-۲۰۴۵) استفاده کرده و پایگاه داده‌های سالمندان را توسعه می‌دهد.
ب) آزمایش تکرار و گسترش (مغولستان، تایلند، تونگا، ویتنام): مغولستان با سه مرکز سالمندی فعال (۲۰۲۲-۲۰۲۴) ارزیابی هماهنگ نیازها، مدیریت مورد و مراقبت خانگی را آزمایش کرد و بودجه مراقبت خانگی را تقریباً بیست برابر افزایش داد. تایلند بالغ‌ترین نمونه منطقه را ارائه می‌دهد: برنامه مراقبت بلندمدت مبتنی بر جامعه از ۱۰۰,۰۰۰ ذی‌نفع در ۱,۰۰۰ زیربخش (۲۰۱۶) به ۱۹۳,۰۰۰ ذی‌نفع تحت حمایت ۷۲,۰۰۰ مراقب (۲۰۱۸) و پوشش تقریباً جهانی زیربخش (۲۰۲۵) رسیده است. تونگا آزمایش خدمات اجتماعی ۲۰۱۲ را به برنامه ملی مراقبت خانگی تبدیل کرد. ویتنام با مدل باشگاه خودیاری بین‌نسلی از سال ۲۰۰۶ به بیش از ۴۸۴,۰۰۰ نفر در حدود ۸,۴۳۲ باشگاه رسیده است.
ج) نقش داده‌ها و شواهد: هند مطالعه طولی ملی ۲۰۲۰ را افزایش داده و اصلاحات را تسریع کرده است. هند طی دو طرح جداگانه همه سالمندان ۷۰ سال و بالاتر را هدف قرار داده و برنامه‌های حمایت اجتماعی سالمندان را تلفیق کرده است. در ایالت کرالا در جنوب هند اولین وزارتخانه رفاه شهروندان سالمند ایجاد شده است.
۳. روندهای توسعه نظام‌ها و خدمات
این گزارش بر پنج بُعد کلیدی، برگرفته از داده‌های سازمان بهداشت جهانی و اتحادیه بین المللی تامین اجتماعی متمرکز است:
۳- ۱- حاکمیت و رهبری: از پراکندگی به هماهنگی
مانع اصلی «شکاف بهداشت-اجتماع» است، جایی که مراقبت بهداشتی و حمایت اجتماعی تحت حوزه‌ها، بودجه‌ها و دستورالعمل‌ها متفاوت عمل می‌کنند. مدل‌های نوظهور شامل ساختار سه‌جانبه (ملی، زیرملی، بین‌بخشی) است.
ژاپن با مدل غیرمتمرکز خود شهرداری‌ها را «بیمه‌گر» می‌کند و مراکز جامع حمایت جامعه (CGSC) را در شعاع «منطقه دبیرستان» ایجاد کرده تا کمک در عرض ۳۰ دقیقه قابل دسترسی باشد. اندونزی و مغولستان از حاکمیت محلی استفاده می‌کنند.
ویتنام در ۲۰۲۵-۲۰۲۶ سه پیشرفت مهم داشته: استراتژی ملی سالمندان تا ۲۰۳۵ (اولویت اقتصاد نقره‌ای)، قانون بیمه اجتماعی ۲۰۲۴ (کاهش سن واجد شرایط به ۷۵ سال و پوشش برخی خدمات مراقبت بلندمدت توسط بیمه بهداشت) و اجرای غربالگری بهداشتی رایگان سالانه و ایجاد پرونده سلامت الکترونیک برای همه سالمندان از ۲۰۲۶.
۳- ۲- تأمین مالی: توازن دسترسی و پایداری
سه مدل اصلی وجود دارد:
- بیمه اجتماعی: شامل مشارکت‌های اجباری و همگانی (در ژاپن از ۴۰ سالگی به‌طور مساوی برای همه شهروندان، در جمهوری کره در قالب بیمه سلامت همگانی و در سنگاپور در قالب طرح‌های ویژه از ۳۰ سالگی)
- ترکیبی و انتقالی: ابتکارات آزمایشی محلی و اصلاحات تدریجی بیمه سلامت اجتماعی در اندونزی (غربالگری و ایجاد قطب‌های مراقبتی) و ویتنام (بازتعریف سالمندی به‌عنوان سرمایه اقتصادی)
- حمایت اجتماعی در مغولستان، تایلند: حمایت اجتماعی مالیات‌محور برای کسانی که درآمدشان بیش از حد برای یارانه اما ناکافی برای خدمات خصوصی است.
۳- ۳- ارائه خدمات: مدل مرکز و پیرامون
کشورها از مراقبت در مراکز مراقبتی به سوی مراقبت مبتنی بر خانه و جامعه حرکت می‌کنند. مدل مرکز و پیرامون تضمین می‌کند که سالمند در خانه به شبکه خدمات متصل است که خطر را پایش و قبل از بحران مداخله می‌کند. در ژاپن و سنگاپور مرکزهای مراقبتی کار پذیرش، غربالگری، ارزیابی و مدیریت موردی را انجام می‌دهند و مراکز پیرامونی (شامل کلینیک‌های محلی، مراکز روزانه، گروه‌های داوطلب، آژانس‌های مراقبت خانگی) حلقه‌های خدمات رسانی در سطح شهر هستند.
از سال ۲۰۲۲ در اندونزی، مغولستان و ویتنام طی طرح‌های آزمایشی به ارائه خدماتی شامل برنامه‌های سالمندی فعال (سلامت جسمی و شناختی، تغذیه، مدیریت بیماری مزمن، فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی)، مراقبت و حمایت (مراقبت شخصی، حمایت اجتماعی و عاطفی، مراقبت بالینی)، خدمات اطلاعات و ارجاع به‌عنوان نقطه ورود واحد، و مدیریت موردی (ارزیابی، برنامه‌ریزی، هماهنگی، پایش و ارزشیابی) در حال انجام است.
۳- ۴- توسعه نیروی کار: سطوح و مسیرهای شغلی
در مراقبت بلندمدت، هزینه‌های نیروی کار ۷۰-۸۰ درصد کل هزینه‌ها را تشکیل می‌دهد. چالش‌ها شامل کمبود کارگران ماهر (ژاپن کمبود ۵۷۰,۰۰۰ کارگر مراقبتی تا ۲۰۴۰ را پیش‌بینی می‌کند)، اتکای بالا به مراقبان غیررسمی و بدون دستمزد (بیش از ۸۰ درصد مراقبت)، و آموزش و مسیرهای شغلی محدود است. مهاجرت کارگران مراقبتی از کشورهای در حال توسعه (اندونزی، فیلیپین، ویتنام) به اقتصادهای پردرآمدتر (ژاپن، سنگاپور) «تخلیه مراقبتی» داخلی ایجاد می‌کند.
کشورها ساختار نیروی کار سطح‌بندی‌شده شامل متخصصان (پرستاران و مددکاران اجتماعی)، هماهنگ‌کنندگان میانی (مدیران مراقبت) و کارکنان/ داوطلبان را توسعه می‌دهند.
۳- ۵- نظام‌های اطلاعاتی و فناوری: جهش دیجیتال
دیجیتال‌سازی برای مراقبت یکپارچه نیازی حیاتی است. سنگاپور با طرح پرونده سلامت الکترونیک ملی (هر بیمار، یک پرونده سلامت) به پزشکان بیمارستان و پرستاران اجازه می‌دهد تا به صورت یکپارچه به پروندۀ بیماران دسترسی داشته باشند و به این طریق از خطاهای دارویی و آزمایش‌های تکراری جلوگیری می‌شود. چین، با استفاده از حسگرهای تشخیص سقوط، مانیتورهای پوشیدنی و خانه‌های پرستاری مجازی، «مراقبت هوشمند از سالمندان» را در دستور کار قرار داده است. در سنگاپور، هند و اندونزی پلتفرم‌های مراقبتی با استفاده از افزونه‌های تلفن همراه و ردیابی سلامت دیجیتال راه اندازی شده است.
۴. چالش‌ها و فرصت‌ها
رسمی‌سازی شبکه‌های جامعه غیررسمی: استراتژی کم‌هزینه و پراعتماد. ادغام ساختارهای خانوادگی سنتی، پیوندهای همسایگی و شبکه‌های داوطلب در نظام‌های رسمی؛ مانند «بانک زمان» در شانگ‌های (اعتبار خدماتی در ازای مراقبت امروز، قابل استفاده برای مراقبت حرفه‌ای در آینده). جمهوری کره با گواهی‌نامه‌های مهارت‌محور سریع (برنامه‌های ۳۲۰ ساعته) به دانشجویان و مراقبان غیررسمی اجازه می‌دهد صلاحیت‌های بالینی رسمی کسب کنند.
تقویت حمایت اجتماعی: حرکت از پرداخت‌های از جیب به سوی چارچوب‌های بیمه مراقبت بلندمدت. ژاپن و سنگاپور از طرح‌های مراقبت بلندمدت اجباری و تدریجی استفاده می‌کنند (مشارکت بین ۳۰ تا ۴۰ سالگی).
همکاری دولت و بخش خصوصی: در دو استان چین، در ازای تخت‌های مراقبت مقرون‌به‌صرفه، زمین به صورت تقریباً رایگان در اختیار بخش خصوصی قرار می‌گیرد. مغولستان به سوی قراردادهای مبتنی بر عملکرد حرکت کرده است. جمهوری کره بازارسازی مراقبت بلندمدت را با قوانین سختگیرانه و معیارهای باکیفیت پذیرفته است.
نوآوری دیجیتال: سنگاپور با ارزیابی استاندارد واحد، مسیرهای کاغذی را حذف کرده و پلتفرم دیجیتالی برای خدمت رسانی فراهم کرده است. در چین، حسگرهای پوشیدنی و «نشان‌های هوشمند» مبتنی بر هوش مصنوعی، مداخله را ممکن می‌کنند و یک نفر می‌تواند صدها سالمند را همزمان پایش کند.
توسعه اقتصاد نقره‌ای: چین در برنامه پنج‌ساله پانزدهم (۲۰۲۶-۲۰۳۰) اقتصاد نقره‌ای را به‌عنوان اولویت ملی اصلی تعیین کرده است. تایلند در یک استان طرح معافیت‌های مالیاتی و کمک‌های هدفمند به استارت‌آپ‌های Eldertech را اجرایی کرده است و در سنگاپور پروژه‌های همزیستی بین‌نسلی در دست اجراست.
۵. سخن پایانی
تحول جمعیتی بی‌سابقه در آسیا و اقیانوسیه نیازمند تغییری بنیادین از مدل‌های سنتی مراقبت غیررسمی و خانوادگی به سوی نظام‌های مراقبت بلندمدت جامع، پایدار و انسان‌محور است. این چالش نیازمند رویکردی کل‌نگر از سوی جامعه است که شکاف بین مراقبت بهداشتی و اجتماعی را پر کند، هماهنگی بین نهادها را تقویت کند و مسیرهای مراقبت یکپارچه را در طول زندگی افراد جامعه ترویج دهد.
کشورها مسیرهای متفاوتی را دنبال می‌کنند، اما نظام‌های موفق دارای پایه‌های مشترکی هستند: برنامه‌ریزی استراتژیک، هماهنگی و رهبری، تأمین مالی پایدار، مراقبت مبتنی بر جامعه و خانه‌محور، نیروی کار آموزش‌دیده و ارزشمند، مشارکت‌های قوی بین دولت و بخش خصوصی، و استفاده استراتژیک از فناوری‌های دیجیتال.
سرمایه‌گذاری در مراقبت بلندمدت نه تنها یک ضرورت اجتماعی بلکه ضرورتی اقتصادی است. نظام‌های مراقبتی خوب طراحی‌شده می‌توانند رفاه، کرامت و استقلال سالمندان را ارتقا دهند، از خانواده‌ها و مراقبان حمایت کنند، مشارکت در بازار کار را ترویج دهند و انسجام اجتماعی را تقویت کنند.
توانایی کشورها برای تبدیل چالش سالمندی جمعیت به فرصتی برای توسعه فراگیر و پایدار، عامل تعیین‌کننده‌ای در تاب‌آوری و شکوفایی منطقه در دهه‌های آینده خواهد بود.
نهادهای تأمین اجتماعی به‌طور خاص در موقعیت خوبی برای کمک به این تحول قرار دارند. آن‌ها با تخصص در اداره نظام‌های پیچیده، ارائه خدمات باکیفیت و جمع‌آوری مشارکت‌ها، و با گسترش نقش خود در توانمندسازی افراد، مشارکت در بازار کار، ارتقای سلامت، پیش‌گیری از بیماری و توان‌بخشی، می‌توانند به توسعه جوامع سالم‌تر، فراگیرتر، مولدتر و تاب‌آورتر کمک کنند.
مشاهدهٔ خبر در منبع